LOFT CAZ: Caz ve Swing

Yazar: Atilla Ayginin

Caz ve Swing

Loft Caz Gazetesi’ndeki daha önceki yazılarımı okuyanlar, “ya bu adamın swing ile ne işi olabilir” diyebilirler, ancak caz müziğinin temel taşlarından bahsederken en fazla kullanılan kavramların başında swing’in geldiğini de unutmamamız gerekir. Caz dünyasında bu terimi iki farklı tanımlama yapmak için kullansak bile esasen bu tanımlar birbirlerinden fazlaca beslenirler.

İlk tanım tabii ki cazın olmazsa olmazı (en azından daha konvansiyonel Amerikan cazının) swingetme mevhumudur. Bu tamamen icrayı, özellikle de icra tekniğini betimlemek için kullanılan bir tanımdır. Diğer tanım ise cazın gelmiş geçmiş en popüler dönemlerinden biri olan swing çağını belirtir. Bizim bu ayki yazıda ağırlıklı olarak üzerinde duracağımız swing tanımı icra ve icra biçimi ile ilgili olan swing’dir. Önümüzdeki aylarda caz stilleri hakkında başlatmayı düşündüğüm bir yazı serisinde swing dönemini ayrıca irdeleriz… 

Cazda swing denince akla ilk gelen deyişlerden ve parçalardan biri Duke Ellington’un meşhur “It don't mean a thing if it ain't got that swing”idir. Büyük usta bu parçası ile swing’i dönem caz müziğinin tepe noktalarına yerleştirmiştir.

"Swing nedir?" sorusunun cevabı ancak "senkop" teriminin anlaşılması ile verilebilir. Swing, senkoplu ritmi olan bir çalma tekniği olarak özetlenebilir. Peki senkop veya senkoplu ritim nedir,biraz ona bakalım. Senkopun basit bir tanımı ritmik sürprizlerin yaratılmasıdır. Bu genellikle belirli notaları vurgulayarak veya vuruşları eşit olmayan şekilde zamanlayarak yapılabilir. Hem caz hem de ragtime senkoptan ziyadesiyle yararlanır. Ragtime müziğinin adı, düzensizlikten veya daha doğru olarak düzensiz zamanlamadan gelir.  Müzik, nota kağıdına yazıldığı gibi çalındığında, "düz" veya sallanmadan (swing edilmeden) çalınır. Başka bir deyişle, müzik sayfasında yazılanlar sekizlik notalarsa ve bu notaları mükemmel zamanlanmış sekizlik notalar olarak çalarsanız (her biri aynı süreye sahip şekilde) o zaman müziği düz çalıyorsunuz demektir (straight).

Müzik notasyonuna aşina olanlar bu resimlerden düz çalış ve swing’i rahatça tahayyül edebilirler.

Düz Çalış ve Swing Örneği

İzleyeceğiniz bu kısa videoda swing kavramını anlamak daha da kolaylaşır.(https://www.youtube.com/watch?v=31JgwfP15kw)

karekood

Swing, dinleyiciyi dans etmeye ve müzik eşliğinde salınmaya yönlendirmek isteyen bir şekilde ileri bir momentum hissinin yaratılmasına yardımcı olur. Genellikle bu her vuruşu bir çift sekizliknotaya bölerek, ilkini biraz daha uzun çalarak ve sonra ikinciyi biraz daha kısa çalarak veya tam tersi şekilde yapılır. Bu proses bazen ilk notanın ikinci notanın zamanının bir kısmını "çalması" olarak tanımlanır, böylece eşit olmayan süreler ile seslendirilirler. İşte buna swing etmek veya swing ederek çalmak denir.

Müzikteki swing hissi, müziğin bir bütün olarak ileriye doğru bir ivme etkisi vererek gerçek vuruştan (yazılı notasyon) farklı çalınması, dinleyicide tarifi zor bir duygu yaratır.

Yazılı ritmin hemen arkasında veya biraz sonrasında çalmak, müzikte ayrıca bir rahatlık hissi de yaratır. İçinde swing elementleri olan müzik genellikle heyecan vericidir veya en azından dans etme isteği uyandırır. Caz dönemi olarak da swing çağının en önemli caz dönemi olmasının temel sebeplerinden birisi de budur.

Swing ve düz çalışı hem işitsel hem de görsel anlatan güzel videolardan birisi de budur.(https://www.youtube.com/watch?v=uJW1G7A6TMk&list=WL&index=24&t=1s)

karekood

Swing, muhtemelen caz müziğinde tarif açısından olmasa bile uygulamada oldukça tartışılanterimlerden biridir. Caz sanatçısı Cootie Williams'tan bir tanım istendiğinde, "Nasıl anlatayım? Einstein'ın teorisini anlatmayı tercih ederim!" diye şaka yapmıştır. Bir radyo programında Louis Armstrong'a swing'in ne olduğu sorulduğunda, "Ah, swing, peki, biz buna senkopasyon derdik -sonra ragtime, sonra blues - sonra caz dediler. Şimdi de swing. Ha! Ha! Beyazlar, hepiniz ortalığıkarıştırıyorsunuz" demiştir. 1930'larda "Swing'in Kralı" lakaplı grup lideri Benny Goodman, swing'i "müzikte konuşma özgürlüğü" olarak adlandırdı. Çağdaşı Tommy Dorsey, "Swing, aynı anda hem tatlı hem sıcak hem de yeterince geniştir ve bu sayede yarın karşılaşabileceğimiz her zorluğun üstesinden gelmek içindir" gibi konuyu daha da belirsiz bir hale getiren tanımı vermiştir.

Cazla ilgili pek çok şey gibi, swing'i kelimelerle anlatmak çok kolay değil, ama bu çalışıduyduğumuzda ne olduğunu daha iyi anlıyor ve hissediyoruz (https://www.youtube.com/watch?v=bKV_VLxLwAs&list=WL&index=25).

karekod

Şimdi biraz da caz müziğinin (ana akım caz diyelim) temel elementlerinden biri olan swing’ingünümüzdeki duruşuna bir bakalım. Konuya girmeden belki swing ile ilgili kısa bir özet geçmek ve yukarıda yazdıklarımızı toparlamak, özellikle sonraki dönem daha güncel caz tarzları ve swingilişkisini anlamak adına faydalı olabilir.

Bir icranın dinleyiciye swing hissiyatını verebilmesi için öncelikle eserin sabit bir tempoya sahip olması gerekir ki icracı bu sabit tempoyu veya düzenli vuruşları kendi yeteneği ve swingedebilme tekniği doğrultusunda bükebilsin.

Swing ile ilgili diğer bir önemli icra gereksinimi ise müzisyenlerin birbirleri ile uyumlu bir çalış sergilemeleridir. Bir caz grubunun üyeleri parçada swing hissi yaratmak istiyorlarsa mümkün mertebe birbirleri ile senkronize olmaları ve ritim konusunda diğer enstrümanları dikkatle dinlemeleri gerekmektedir.

Bu iki şartın yerine getirilmesi swing için gereklidir fakat yeterli değildir. Swing’in olmazsa olmaz üçüncü şartı da ritmik açıdan bir kıvraklığa sahip olmasıdır. Swing edildiğinde dinleyicinin müzikten aldığı keyfi sağlayan da bu ruh ve kıvraklık halidir.

Şimdi bu şartlar ışığında caz müziğinin özellikle “swing çağı/dönemi” sonrasını düşündüğümüzde swing kavramının neden giderek canlılığını yitirdiğini anlamak çok zor değildir.

Tarz olarak swing dönemini takiben ve Bebop’un caz sahnesine çıkışından itibaren bugüne kadar geçen sürede swing (ana akım ve swing tarzı müzik hariç) giderek yerini farklı konseptlere bıraktı. Özellikle Avrupa ve Kuzey cazından bahsettiğimiz zaman geleneksel olarak swing’in ön planda olmadığı bir yaratım ve icra sürecinden söz edebiliriz. Hele hele özgür caz konu olunca swing mevhumu neredeyse tamamen masadan kalktı. Bu dönem müziklerindeki dikkat çekici nokta ve göreceli olarak çok daha az swing edilmesinin sonucu müziğe önceki dönemler ile kıyaslandığında çok daha fazla sürpriz elementinin katılması olmuştur. Swing ağırlıklı müziklerde müziğin gideceği yön iyi kötü belli oluyordu fakat sonraki dönemlerde gelişen tarzlarda öncelik hiç bu hissi yaratmak olmadı çünkü artık beklenilmeyeni sunmak daha ön plandaydı.

Elbette ki bu yazdıklarım swing konseptini yermek için değildir. Başta da belirttiğim gibi swing, caz müziğinin temelini oluşturmuştur, halen de oluşturmaya devam etmektedir. Hissiyat olarak ele aldığımızda hiçbir cazseverin vazgeçebileceği bir icra şekli de değildir fakat cazın her evresinde olduğu gibi o da kendi çerçevesi dışına çıkıp farklı evrimlere uğramış, farklı tarzlar içerisinde farklı şekiller almış ve farklı misyonlar üstlenmiştir. Cazın güzelliği de bu değil midir zaten?